گذری بر تاریخ معاصر کازرون -3

*نهضت ملی:

همگان در مورد نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران در کتب تاریخی بسیار خواندهx1fایم و بسیار نیز از صدا و سیما در این مورد شنیدهx1fایم. اما در مورد این که شهر ما کازرون در آن نهضت چه نقش و جایگاهی داشته است هیچx1fگاه نه شنیدهx1fایم و نه خواندهx1fایم. اینک شاید برای اولینx1fبار باشد که در این مورد چیزی نوشته میx1fشود.

نهضت ملی شدن صنعت نفت داری سه دوره و مرحله است که بایستی به صورت جداگانه مورد بحث قرار گیرد. هر چند باید گفت که همه حوادث پیx1fدرپی بوده و یکی، علت دیگری بوده است همچون همه تاریخ.

دوره اول از اواسط دهه1320است که جرقهx1fهای اولیه نهضت شروع میx1fشود، در این دوره، نهضت سیر صعودی خود را طی میx1fکند و در30تیر1331به اوج خود میx1fرسد که با قیام عظیم مردم نهضت پیروز میx1fشود، پیروزیی که میx1fتوانست کامل گردیده و کشور را از زیر یوغ استبداد و استعمار رهایی بخشد. دوره دوم از قیام 30 تیر آغاز میx1fشود و تا28مرداد1332ادامه پیدا میx1fکند. در این دوره نفت ملی میx1fشود و دولت ملی بر اریکه قدرت است، اما از همین زمان اختلافات شروع میx1fشود، تا آن که در28مرداد1332نهضت ساقط میx1fشود. دوره سوم بعد از کودتای28مرداد است که رژیم شاه در پی دستگیری و محاکمه کردن نیروهای نهضت از هر جریانی است، که این نیز3–4سالی به طول میx1fانجامد و همچنین ادامه حرکتx1fهای ملیx1fگرایانه و ناسونالیستی است که در سال41عملاً با نهضت امام خمینی دوره ملیx1fگرایی به تاریخ میx1fپیوندد هر چند بعد از آن ملیx1fگراها در چند برهه وارد عرصه میx1fشوند اما دیگر جانی در بدن ندارند و خیلی زود از صحنه به در میx1fروند. به طور کلی میx1fتوان گفت عمر حرکتx1fهای ملی در ایران با مرگ مصدق تمام شد.

انتشار: هفته نامه شهرسبز- سایت خبری تحلیلی نگاه فارس - سایت خبری تحلیلی کازرون نما -

---

پیشگفتار:

1-در قسمت قبل در توضیحی پیرامون مطالب قسمت اول نا

م یکی از حملهx1fکنندگان به مردم در حادثه شیخ امینx1fالدین به همراه دلیل آن را بیان داشتم که این بار با مخالفت بعضی دیگر روبرو شدم به همین دلیل از همه کسانی که ناراحت شدند عذرخواهی میx1fشود.

2- مورد دیگری که باعث انتقاد به مطلب بنده شد موضوع القاب ناصرخان کازرونی است که در توضیحات قسمت قبل آمد و دلیل آن تذکر برخی خوانندگان بود و متاسفانه باعث سوءتفاهماتی دیگر شد. البته همه به خوبی میx1fدانند که گرفتن لقب از کسی که چهره خوبی در میان مردم ندارد آن هم برای اعمال حسنه، باعث نمیx1fشود تا اعمال حسنه به سیئه مبدل شود. از دعای گربه سیاه بارون نمیx1fباره.

3- یکی دیگر از انتقادات وارده بر مطلب قسمت قبل این بود که آن چه از قول مهندس طاهری عنوان شده با اسناد و مدارک مطابقت ندارد، در مقام پاسخ باید گفت که همه تاریخ آن نیست که در اسناد و مدارک موجود است و احیاناً از کسانی که در راس یک جریان خاص بودهx1fاند نقل شده است؛ که کسان دیگری نیز شاهد قضایا بودهx1fاند، و هر کس از زاویه دید خودش مسایل را بیان میx1fکند.

4- باید بگویم بنده نه مورخم، نه جامعهx1fشناسم و نه هیچx1fگاه چنین ادعایی داشتهx1fام و دارم، لیکن بنابر وظیفهx1fای که احساس نمودهx1fام با آن چه که در توانم بوده سعی کردهx1fام تا با توکل به خدا گوشهx1fای از تاریخ معاصر این بلاد را به صورتی مکتوب درآورده و دیگران را از این حوادث آگاه کنم تا شاید مقبول افتد. پس اشتباهی اگر شد، تذکر دهید تا اصلاح شود.

هیچx1fگاه گمان نمیx1fکردم این مطالب تا این حد مورد توجه قرار گیرد و مطلب خود را شایسته این همه نقد نمیx1fدانستم. از همه کسانی که این مطالب را خوانده و با نظرات خویش به صورت دوستانه و خصوصی یا با واسطه و حتی با قلم خویش مستفیض نمودهx1fاند، بسیار متشکرم و از همگان میx1fخواهم تا بنده را در هر چه بهتر شدن این مطالب یاری دهند و اگر ایرادی بود به ما بگویند، تا انشاءا... تاریخx1fمان را با کمترین تحریف و اشتباه به نسلx1fهای بعد منتقل کنیم. باید این نکته را نیز یادآور شوم که هرگونه مطلب، عکس، سند و مدرکی که به ما دهید به صورت محفوظ و به نام خودتان مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

*نهضت ملی:

همگان در مورد نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران در کتب تاریخی بسیار خواندهx1fایم و بسیار نیز از صدا و سیما در این مورد شنیدهx1fایم. اما در مورد این که شهر ما کازرون در آن نهضت چه نقش و جایگاهی داشته است هیچx1fگاه نه شنیدهx1fایم و نه خواندهx1fایم. اینک شاید برای اولینx1fبار باشد که در این مورد چیزی نوشته میx1fشود.

نهضت ملی شدن صنعت نفت داری سه دوره و مرحله است که بایستی به صورت جداگانه مورد بحث قرار گیرد. هر چند باید گفت که همه حوادث پیx1fدرپی بوده و یکی، علت دیگری بوده است همچون همه تاریخ.

دوره اول از اواسط دهه1320است که جرقهx1fهای اولیه نهضت شروع میx1fشود، در این دوره، نهضت سیر صعودی خود را طی میx1fکند و در30تیر1331به اوج خود میx1fرسد که با قیام عظیم مردم نهضت پیروز میx1fشود، پیروزیی که میx1fتوانست کامل گردیده و کشور را از زیر یوغ استبداد و استعمار رهایی بخشد. دوره دوم از قیام 30 تیر آغاز میx1fشود و تا28مرداد1332ادامه پیدا میx1fکند. در این دوره نفت ملی میx1fشود و دولت ملی بر اریکه قدرت است، اما از همین زمان اختلافات شروع میx1fشود، تا آن که در28مرداد1332نهضت ساقط میx1fشود. دوره سوم بعد از کودتای28مرداد است که رژیم شاه در پی دستگیری و محاکمه کردن نیروهای نهضت از هر جریانی است، که این نیز3–4سالی به طول میx1fانجامد و همچنین ادامه حرکتx1fهای ملیx1fگرایانه و ناسونالیستی است که در سال41عملاً با نهضت امام خمینی دوره ملیx1fگرایی به تاریخ میx1fپیوندد هر چند بعد از آن ملیx1fگراها در چند برهه وارد عرصه میx1fشوند اما دیگر جانی در بدن ندارند و خیلی زود از صحنه به در میx1fروند. به طور کلی میx1fتوان گفت عمر حرکتx1fهای ملی در ایران با مرگ مصدق تمام شد.

نهضت ملی کازرون را با همین رویکرد دنبال خواهیم کرد.

_از تاسیس حزب ایران تا قیام30 تیر1331:

با خروج اشغالگران از ایران، فضایی بازی در مملکت ایجاد شد و پس از حدود ربع قرن خفقان، مردم تا حدودی احساس آزادی میx1fکردند. در این فضای باز احزاب و گروهx1fها و تشکلx1fهای مختلفی سر برآوردند، که هر کدام به راهی معتقد بودند. در حالت کلی سه جریان را میx1fتوان در آن مشخص کرد. جریان اسلامx1fگرا مثل فداییان اسلام و شخصیتx1fهایی چون آیتx1fا.. کاشانی و نواب صفوی، جریان ملیx1fگرا مثل حزب ایران و شخصیتx1fهایی چون دکتر مصدق و دکتر فاطمی، و جریان مارکسیستی به سرکردگی حزب توده که از سوی شوروی خطx1fدهی میx1fشدند.(کتاب ناکامی نیروهای چپ در ایران اثر مازیار بهروزی)

آنچه در پی میx1fآید مصاحبهx1fای است با مهندس رجبعلی طاهری:

بعد از آن که غائله نهضت قشقاییx1fها با شکستx1fشان در شیراز و در ادامه شکست کلی نهضت و فرار سران آنان از کشور، به دلیل ناامن بودن اوضاع، به همراه خانواده به شیراز رفتیم. یکی دو سالی آن جا بودیم تا آن که کشور به حال آرامش رسید و دوباره به کازرون برگشتیم. اما به دلیل ادامه تحصیل، برادرم در شیراز ماند و من نیز چندی بعد به شیراز برگشتم.

شیراز به عنوان یکی از شهرهای مهم ایران، معمولاً از پی تشکیل هر تشکل سراسری، یکی از جایگاهx1fهای مهم آن میx1fشد. به همین دلیل مقارن همین ایام در شیراز محمود پیمان و آقای شریعتمداری و .... دست به تشکیل حزب ایران⁽¹⁾ زدند. حزب ایران، حزبی بود کاملاً ناسیونالیست و ملیx1fگرا که از همه اقوام و مذاهب نیرو میx1fگرفت و تنها شعارش« داد(عدالت)، نان، کار» بود. با تاسیس حزب ایران در شیراز برادرم به عضویت آن درآمد و من نیز دورادور دستی بر آتش گرفتم و اولین فعالیتx1fهای سیاسیx1fام را از آن جا آغاز کردم.

شاید بتوان گفت اولین فعالیتx1fهای سیاسیx1fام را در سال آخر ابتدایی آغاز کردم. در آن سال بود که کارتx1fهایی را با عناوین ملیx1fگرایانه، احزاب جبهه ملی چاپ و پخش میx1fکردند. تعدادی از این کارتx1fها را که روی آن معمولاً نوشته شده بود«صنعت نفت باید سرتاسر ایران ملی شود»را از طریق برادرم گرفته بودم و در مدرسه فرصت شیرازی توزیع میx1fکردم که به همین دلیل به عنوان معدود دانشx1fآموزان سیاسی شناخته شدیم.

اندکی بعد به دلیل مخارج سنگین زندگی، به کازرون برگشتم و در کنار پدر مشغول به کار شدم. برادرم اما در شیراز ماند. وقتی به کازرون برگشتم، کنار دست پدر در مغازهx1fاش مشغول به کار شدم.

هنوز از آمدنم به کازرون چیزی نگذشته بود که حزب ایران در کازرون نیز تاسیس شد. که از همان بدو تاسیس پدرم نیز به عضویت حزب درآمد. که باز من در اوایل تنها دستی بر گردونه سیاست داشتم.

شهر بسیار پر هیاهو بود. تشکیل حزب در کازرون برای بسیاری از مردم، به شدت هیجانx1fآور بود. بالاخره زمان افتتاح حزب مشخص و قرار شد تا دکتر سنجابی⁽²⁾ برای افتتاح دفتر حزب به کازرون بیاید. از همین زمان تبلیغات حزب در کازرون شروع شد که در واقع نقطه آغاز نهضت ملی در کازرون بود.

مردم مشتاقانه منتظر رسیدن دکتر سنجابی بودند. دکتر که آمد غلغلهx1fای میان جمعیت استقبالx1fکننده به وجود آمد و همه در تکاپو بودند تا این یار مصدق را ببینند.

سنجابی پس از افتتاح حزب به سخنرانی پرداخت که بعضاً با هیجانات مردمی روبرو x1fشد. سوت و کف و ....

هر چند خود به عضویت حزب در نیامده بودم و تنها هوادار سادهx1fای برای آن بودم.

اندکی پس از افتتاح حزب در کازرون محمد نخشب⁽³⁾ از اعضای بلندپایه حزب در مقابل سایر اعضا قرار گرفت که سرانجام به جدایی اسلامx1fگرایان شد. دلیل جدا شدن نخشب این بود که او خط مشی اسلامی داشت و حزب به اصول و ایدئولوژی اسلامی پایبند نبود. او حزب مردم ایران را پی گذاشت که این امر در سراسر کشور باعث جدایی بعضی از اسلامx1fگرایان از حزب ایران و پیوستن به حزب مردم ایران شد.

در شیراز نیز با انشعاب شریعتمداری و پیمان که از موسسین حزب ایران بودند و تشکیل حزب مردم ایران در شیراز، اغلب افراد مسلمان به حزب مردم پیوستند که از آن جمله برادرم دکتر محمد حسن طاهری بود که آن زمان سالx1fهای آخر دانشx1fآموزی را طی میx1fکرد.

چندی بعد به واسطه برادرم در کازرون نیز این انشعاب رخ داد و منوچهر مظفریان، حبیب معنویان، من و دکتر هاشمی حزب مردم ایران را بنیان گذاشتیم. هر چند پدرم در حزب ایران به عنوان یکی از اعضای فعال ماند.

این انشعاب در سراسر کشور، هر چند باعث جدایی عدهx1fای از حزب ایران شد ولی این تنها در بعد مسایل اصولی و ایدئولوژیک بود و از نظر سیاسی نه تنها در مقابل هم نایستادند بلکه در کنار هم برای ملی شدن کشور مبارزه میx1fکردند و اتحاد و همدلی و برادری و دوستی همچنان مثل سابق بود.

—————

1- حزب ایران در اسفند1322 توسط روشنفكران متمایل به استفاده از نیروی آمریكا، در مقابل انگلیس و روسیه تأسیس شد. هستهx1fی اولیهx1fی حزب ایران، »كانون مهندسین ایران« بود كه در مهرماه 1320 تأسیس شده بود. پس از برگزاری انتخابات دورهx1fی چهاردهم مجلس، در كانون مهندسین تحولاتی رخ داد و كانون به دو بخش تقسیم شد. گروهی از اعضاء تندرو آن به سمت اتحادیهx1fی كارگری هوادار حزب توده گرایش یافتند و بیشتر اعضای میانهx1fرو آن، »حزب ایران« را پدید آوردند. حزب ایران نمایندهx1fی طبقهx1fی متوسط سكولار و بورژوازی ملی بود. موسسین اولیهx1fی آن عبارت بودند از: كریم سنجابی، اللهیار صالح، كاظم حسیبی، رضازاده شفق، غلامx1fعلی فریور، شمسالدین امیرعلائی، عبدالحمید زنگنه، حسین معاون، اصغر پارسا، عبدا... معظمی، احمد زیركx1fزاده، جهانگیر حقx1fشناس، ذكاء غفاری و...

حمایت از مواضع دكتر مصدق، عدم تمایل و گرایش به كشورهای بیگانه و همچنین پارهx1fای گرایش رادیكال مانند مواضع حزب دربارهx1fی بهبود وضع كشاورزان و تغییر در روابط میان مالك و زارع، سبب رویكرد روشنفكران به سوی حزب گردید. مرامx1fنامه حزب ایران از لحاظ سیاسی به دنبال حفظ استقلال كامل كشور و پشتیبانی از اصول دموكراسی، از لحاظ اقتصادی، خواستار عدالت اجتماعی و كوشش در جهت بهبود وضع مادی ملت از راه توجه به كشاورزی و صنعت و بهرهx1fبرداری از جمیع ثروت مملكت، از لحاظ اجتماعی، خواستار تهذیب اخلاق و تعمیم فرهنگ و تأمین بهداشت عمومی و در بُعد سیاست خارجی، خواستار ارتباط مبتنی بر حُسن همجواری، تفاهم و همزیستی مسالمتx1fآمیز با دول خارجی بویژه ممالك همجوار و طرد هر نوع مداخلهx1fی بیگانگان و مبارزه با امپریالیسم بود. حزب ایران در زمینهx1fی ایدئولوژیك از طرز فكر خاصی پیروی نمیكرد و ضمن آن كه شعارهای ناسیونالیستی میx1fداد، مروج نوعی از سوسیالیسم مبهم نیز بود و در عین حال به تضاد طبقاتی و نبرد طبقاتی نیز معتقد نبود و اعتقاد داشت كه تضاد اصلی اجتماعی در ایران میان مردم تحت سلطه و حاكمان سلطهگر است و نه میان طبقات بالا و پایین جامعه. شعار حزب ایران بیانگر كامل طرز فكر بنیانگذاران آن بود که میگفتند: برای ایرانی، با فكر ایرانی، به دست ایرانی. حزب ایران یك حزب ناسیونالیست بود كه مدرنیسم و سوسیالیسم را هم برای خاطر ناسیونالیسم به خود اضافه مینمود.

2- کریم سنجابی سیاستx1fمدار و حقوقx1fدان ایرانی و از بنیانx1fگذاران جبهه ملی ایران بود. سنجابی از حامیان محمد مصدق، وزیر آموزش دولت مصدق، قاضی اختصاصی ایران در دیوان بینx1fالمللی دادگستری در پرونده نفت ایران و انگلیس، رهبر جبهه ملی در هنگام انقلاب اسلامی و اولین وزیر امور خارجه جمهوریx1fاسلامی ایران بود. پدرش قاسم خان سردار ناصر رئیس ایل سنجابی بود. او پس از اتمام تحصیلات متوسطه وارد مدرسه حقوق تهران شد و پس از اعزام به پاریس دکترای حقوق خود را از دانشگاه پاریس اخذ نمود. سنجابی پس از بازگشت به ایران در سال۱۳۱۳به سمت دانشیاری حقوق اداری دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران منصوب شد و پس از۵سال به مقام استادی رسید، به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و بعدا رئیس دانشکده شد. وی در تحصن دربار بر سر انتخابات مجلس شانزدهم با مصدق همراه بوده و از آن پس به عضویت جبهه ملی درآمد. مدت کوتاهی به سمت وزارت فرهنگ در دولت مصدق رسید. دکتر سنجابی برای اینکه مجلس در دست طرفداران مصدق باقی بماند از وزارت استعفا کرد و به نمایندگی مردم کرمانشاه در مجلس رسید. در خرداد۱۳۳۱در دعوای میان ایران و انگلستان در بحران شرکت نفت انگلیس و ایران به سمت قاضی اختصاصی ایران در دیوان دادگستری بینالمللی لاهه تعیین شد. پس از۲۸مرداد او حدود۱۹ماه مخفی بود و در نهایت با شفاعت حشمتالدوله والاتبار آزاد شده و به دانشگاه بازگشت و تا سال۱۳۳۸فعالیت سیاسی نداشت. با تشکیل جبهه ملی دوم در سال۱۳۴۰دکتر سنجابی وارد آن شد ولی در نهایت با بروز اختلافاتی میان علی امینی و جبهه ملی و سرکوب دانشجویان دانشگاه، در نهایت امینی کنار گذاشته شد. دکتر سنجابی پس از آزاد شدن از زندان درخواست بازنشستگی کرد و به آمریکا عزیمت کرد و در سال۱۳۵۰به ایران مراجعت کرد و فعالیتx1fهای محدودی به همراه یارانش آغاز کرد تا آنکه در سال۱۳۵۵با به وجود آمدن فضای مناسب شروع به فعالیت کردند. دکتر سنجابی در اواخر دوره شاه به پاریس رفته با صدور اعلامیه مشهور۳مادهx1fای در نفی حکومت شاهنشاهی و لزوم مراجعه به آرای عمومی با امام خمینی بیعت کرد. دکتر سنجابی پس از انقلاب به مدت ۵۵ روز وزیر امور خارجه دولت مهندس مهدی بازرگان بود اما به دلیل مشکلات فراوان استعفا داد. دکتر سنجابی در اواخر عمر به آمریکا رفت و در سال۱۳۷۵در آنجا در گذشت.کریم سنجابی

3- محمد نخشب از شخصیتx1fهای فعال سیاسیـ مذهبی در تاریخ معاصر ایران است، شخصیتی نظریهx1fپرداز و نوآور در عرصهx1fی اندیشه و راه و رسم مبارزهی سیاسی؛ وی برای اولین بار برای تلفیق شیعه با سوسیالیسم اروپایی کوشش کرده است. وی در نوشتههای خود به صراحت از جنبشx1fهای چپ منهای مارکسیسم دفاع میx1fکرد.پنج کتابچه تحت عناوین بشر مادی، نزاع کلیسا و ماتریالیسم، حزب چیست؟، ایران در آستانه یک تحول بزرگ، فرهنگ واژهx1fهای اجتماعی از اوست. اثر دیگر وی کتاب قانون و اخلاق یا مقدمهx1fای از سوسیالیستx1fها است.نخشب به سال1302(ه.ش) در تهران متولد شد. فعالیت و تبلیغات حزب توده باعث شد كه وی برای مقابله با حزب توده،‹‹جمعیت خداپرستان سوسیالیست›› را تشكیل دهد و به نقد افكار و آرای ماتریالیستی و كمونیستی بپردازد. بارزترین وجه اندیشه وی رواج نوعی از سوسیالیسم بود كه با مفهوم عدالت اسلامی سازگاری داشت. او و یارانش همچنین در صحنهی سیاسی فعال بودند و در جریان ملی شدن صنعت نفت به مبارزه با استعمارگردان پرداختند. او برای مبارزه با نظام سلطنت، اشراف، خوانین و نیز جهت فعالین در عرصههای مختلف سیاسی كشور، ‹‹جمعیت آزادی مردم ایران››را تأسیس نمود كه بعدها به ‹‹حزب مردم ایران›› تغییر نام داد. نخشب پس از تعطیلی حزب، مجلهx1fای با عنوان برای ترقی ایران (دوهفتهx1fنامه) را نیز راه انداخت.محمد نخشب

پس از مدتx1fها فعالیت، نخشبب دستگیر شد. اما پس از آزادی تحت فشار ساواك، برای ادامهی تحصیل به آمریكا رفت و ضمن ادامهx1fی تحصیل، به همراهی دیگر دانشجویان خارج از كشور به فعالیتهای سیاسی پرداخت و در سازمان ملل مشغول کار شد. وی در آنجا، در ایجاد کنفدراسیون دانشجویان ایرانی شرکت داشت. اما پس از آنکه این کنفدراسیون، در اختیار مارکسیستx1fها و مائویستx1fها قرار گرفت، از آن خارج شد.در این مدت یکی از رهبران نهضت آزادی خارج از کشور بود و با نشریه ”مجاهد“ ارگان آن همکاری داشت.

وی دورهای را که در آمریکا سپری کرد، همچنان بر باورهای مذهبی- سوسیالیستی خود پایبند بود و حتی در تقابل با جبهه ملی که لائیک بود، بر باورهای خود ایستادگی کرد.نخشب در شهریور1355در نیویورك درگذشت.

انجمنی...